Szkolenia zespołów taksacyjnych

Wykorzystanie metod do inwentaryzacji łosi oraz innych gatunków zwierzyny grubej

Bloki taksacyjne

Powierzchnia każdego z bloków taksacyjnych powinna się mieścić w zakresie 400 – 500 ha (± 10%). Należy unikać wyznaczania bloków o kształtach mocno wydłużonych. Granice bloków (linie oddziałowe, drogi leśne itp.) powinny być w miarę możliwości widoczne tak, aby umożliwić rozstawienie obserwatorów mobilnych i stacjonarno – mobilnych lub tylko stacjonarno – mobilnych w pierwszym etapie prac (Rycina 1 – etap A). Niezbędne jest określenie udziału typów siedliskowych lasu i klas wiekowych drzewostanów w badanym nadleśnictwie i wyznaczonych tam blokach taksacyjnych. Testem χ2 (chi-kwadrat) należy sprawdzić istotność różnic pomiędzy tymi parametrami w nadleśnictwie i blokach taksacyjnych. Do inwentaryzacji mogą być brane pod uwagę tylko bloki taksacyjne, w których struktura lasów nie różni się istotnie od struktury lasów w nadleśnictwie (przy poziomie istotności p = 0,05).
Bloki taksacyjne należy rozmieszczać metodą systematyczną tak, aby w miarę równomiernie pokryły obszary leśne całego nadleśnictwa. Równomierne (systematyczne) pobieranie prób zwiększa statystyczną dokładność oceny liczebności populacji dziko żyjących zwierząt (McGaravey et al. 2016). Ze względu na topografię terenu oraz fragmentację środowiska leśnego losowe wyznaczenie lokalizacji powierzchni taksacyjnych jest często niemożliwe do zrealizowania. Zwiększa także liczbę prób niezbędnych do wiarygodnej oceny liczebności populacji co stanowi istotną barierę w prowadzonych pracach terenowych.
Do przeprowadzenia inwentaryzacji łosi oraz innych gatunków zwierzyny grubej w każdym bloku wymagane jest 35 osób. Każda z nich otrzymuje numer oraz mapę bloku z zaznaczonym miejscem (oddziałem), w którym będą prowadzone obserwacje. Wszyscy obserwatorzy powinni posiadać drewniane laski, którymi podczas penetracji wyznaczonego oddziału stukają o pnie drzew.
Pierwszym etapem praz jest rozstawienie wszystkich osób dookoła bloku w możliwie równych odstępach (Rycina 1 – etap A). Następnym etapem jest wejście 20 osób (tzw. obserwatorzy ruchomi) do bloku i zajęcie wyznaczonej powierzchni do penetracji (Rycina 1 – etap B). Zadaniem obserwatora ruchomego jest przemieszczanie się przez 2 godziny po wyznaczonej powierzchni (oddział leśny) oraz notowanie zaobserwowanych zwierząt. Należy notować godzinę obserwacji, gatunek zwierząt, wielkość grupy oraz jeśli jest to możliwe, to strukturę płciową i wiekową grupy. W przypadku obserwacji pojedynczego zwierzęcia należy podać gatunek, płeć oraz godzinę obserwacji. Pozostałe 15 osób pełni funkcję obserwatorów stacjonarnych i wykonuje podobne obserwacje, jak obserwatorzy ruchomi rejestrując dodatkowo zwierzęta, które opuściły powierzchnię bloku. Po upływie godziny obserwatorzy stacjonarni dołączają do obserwatorów ruchomych i razem z nimi przez godzinę prowadzą obserwacje zwierząt (Rycina 1 – etap C). Warunkiem wpływającym na dokładne policzenie zwierząt w bloku taksacyjnym jest ciągła penetracja wyznaczonego oddziału przez uczestników inwentaryzacji. W prace należy zaangażować przewodnika z psami myśliwskimi do wypłaszania zwierząt z młodników. Prowadzący taksację powinien zaznaczyć na mapie bloku taksacyjnego lokalizację tych klas wiekowych drzewostanu.
Jeśli ze względu na topografię terenu i znajomość lokalizacji oddziałów leśnych jest bardziej praktyczne rozmieszczenie obserwatorów ruchomych bezpośrednio w oddziałach formujących miot to należy zmodyfikować etap A rozmieszczając na obrysie miotu tylko obserwatorów stacjonarno – ruchomych. Jest bardzo ważne, aby zostali oni tam rozmieszczeni przed wejściem do miotu obserwatorów ruchomych.
Prace związane z inwentaryzacją zwierząt w jednym bloku taksacyjnym trwają około 3,5 godziny, z czego podczas dwóch godzin są prowadzone obserwacje, a 1,5 godziny trwa rozstawianie obserwatorów, zajęcie przez nich wyznaczonej pozycji oraz powrót na miejsce zbiórki. W ciągu jednego dnia jest możliwe wykonanie inwentaryzacji zwierząt na dwóch blokach taksacyjnych. Rozdanie kart obserwacyjnych oraz szkolenie uczestników należy przeprowadzić w miejscu odległym co najmniej o 1 – 2 km od bloku taksacyjnego. Prowadzący taksację wyznacza godzinę rozpoczęcia i zakończenia wykonywania obserwacji w bloku. Po wyjściu z bloku osób uczestniczących w inwentaryzacji prowadzący taksację zbiera od każdego z obserwatorów stacjonarnych dane dotyczące długości odcinka obrysu miotu, w którym potencjalnie mogły zostać zaobserwowane łosie lub inne gatunki zwierzyny grubej opuszczające miot.
Zebrane z kart informacje dotyczące obserwowanych zwierząt wykorzystuje się do stworzenia mapy bloku taksacyjnego, na której są zaznaczone wszystkie dane dotyczące wielkości grup socjalnych, ich struktury płciowej i wiekowej, godziny obserwacji oraz ich przestrzennego rozmieszczenia. Na tej podstawie wyklucza się wielokrotne obserwacje tych samych grup socjalnych lub pojedynczych osobników łosi oraz innych gatunków zwierzyny grubej przez poszczególnych obserwatorów (Rycina 1 – etap D).
Do planowania łowieckiego nadają się wyniki oceny liczebności, które spełniają określone kryteria statystyczne. Statystyczna dokładność oceny liczebności populacji powinna się zawierać w zakresie do ± 20% wartości średniej obliczonej dla 95% poziomu istotności. Aby wykonać takie obliczenia rozkład liczby zwierząt w pobieranych próbach powinien być normalny, co można zweryfikować przy pomocy mocnego testu Shapiro-Wilka lub mniej rygorystycznego testu Kołmogorova-Smirnova (Sokal and Rohlf 1995, Zar 1998). Dokładność uzyskanych wyników wzrasta, jeśli zwiększa się liczba pobieranych prób (bloków taksacyjnych) oraz zmniejsza różnica liczby zwierząt w pobieranych próbach. W celu zmniejszenia różnic liczby zwierząt w poszczególnych próbach należy stosować stratyfikację wyznaczonych bloków względem wybranego czynnika środowiskowego (Thompson 2012, Scheaffer et al. 2012). Dobrym przykładem w stosunku do łosi może być stratyfikacja zagęszczenia populacji uwzględniająca wielkość kompleksu leśnego (Furtek et al. 2012). Do obliczeń zaleca się stosowanie pakietu do obliczeń statystycznych, np. Statistica 12®.

Analiza wyników polowań zbiorowych

Do oceny liczebności populacji łosia oraz innych gatunków zwierzyny grubej można wykorzystać wyniki obserwacji zwierząt podczas polowań zbiorowych.
Tradycyjne polowania zbiorowe. Bierze w nich udział przeważnie nie więcej, niż 20 myśliwych, kilka osób tworzących nagankę oraz psy myśliwskie. Do analizy należy wybrać pędzone mioty o podobnej powierzchni i rozmieszczone równomiernie w całym nadleśnictwie. Podobna powinna być również liczba myśliwych, liczba osób tworzących nagankę oraz liczba psów biorących udział w polowaniu. Pakiet kart, który służy do zebrania wyników obserwowanych zwierząt składa się z karty prowadzącego polowanie, karty prowadzącego nagankę oraz 20 kart przeznaczonych dla myśliwych (Załącznik 1) i wystarcza na całodniowe polowanie. Prowadzący polowanie rozdaje po jednej karcie każdemu myśliwemu oraz kartę dla prowadzącego nagankę. Obowiązkiem myśliwych jest wpisanie swojego numeru stanowiska w pędzeniu kolejnych miotów oraz notowanie liczby łosi i innych gatunków zwierzyny grubej z chwilą, kiedy przekroczy ona linię pomiędzy dwoma sąsiednimi stanowiskami. W trakcie polowania prowadzący wypełnia stosowne rubryki na swojej karcie.
Opracowanie statystyczne danych polega na eliminowaniu liczby tych samych zwierząt, które opuściły miot zauważonych przez myśliwych na sąsiednich stanowiskach. Oblicza się następnie liczbę łosi oraz innych gatunków zwierzyny grubej przypadających na 1 miot pędzenia. Otrzymana wartość stanowi względny wskaźnik zagęszczenia populacji i w obliczeniach dotyczących bezwzględnego zagęszczenia populacji może być traktowana jako zmienna niezależna (x).
Polowania zbiorowe na dużych powierzchniach zwane często polowaniami z zasiadaniem obejmują jednorazowo obszar kilkuset hektarów. Pakiet kart służący do zbierania danych z tego typu polowania obejmuje kartę prowadzącego polowanie oraz 20 kart dla myśliwych (Załącznik 2). Pakiet wystarcza na jeden pędzony miot. Prowadzący polowanie rozdaje po jednej karcie każdemu myśliwemu. Obowiązkiem myśliwego jest wpisanie numeru swojego stanowiska oraz podanie godziny i liczby obserwowanych zwierząt. Po zakończeniu pędzenia miotu prowadzący polowanie zbiera wypełnione przez myśliwych karty oraz wypełnia swoją kartę. Jeżeli brak jest wiarygodnych danych o powierzchni pędzonego miotu, to należy podać liczbę oddziałów wchodzących w skład miotu.
Uzyskane dane dotyczące liczby obserwowanych łosi i innych gatunków zwierzyny grubej są następnie nanoszone na mapę rozmieszczenia stanowisk myśliwych. Na tej podstawie dokonuje się analizy przestrzenno – czasowej, która służy do wykluczenia wielokrotnych obserwacji tych samych grup zwierząt. Procedura jest więc podobna do wykluczeń wielokrotnych obserwacji, jaką stosuje się w analizie statystycznej bloków taksacyjnych. Jednakże w polowaniach zbiorowych na dużych powierzchniach uwzględnia się zwierzęta obserwowane nie dłużej, niż w ciągu pierwszej godziny polowania. W kolejnych odcinkach czasowych jednostki socjalne zwierząt ulegają rozbiciu lub połączeniu co uniemożliwia wykonanie stosownych obliczeń.
Wyniki obserwacji zwierząt podczas polowań na dużych powierzchniach mogą być dobrym uzupełnieniem obserwacji liczebności łosi w blokach taksacyjnych. Wskazują na to wstępne wyniki prac wykonanych w Nadleśnictwie Drygały, w którym jesienią b.r. analizowano dane z 5 polowań zbiorowych obejmujących powierzchnię 2 857 ha. Zarejestrowano w ich trakcie 28 łosi, co oznacza zagęszczenie populacji wynoszące 9,8 osobników/1000 ha lasu.

Perspektywy wykorzystania polowań zbiorowych do inwentaryzacji łosi

Możliwość wykorzystania obserwacji łosi podczas tradycyjnych polowań zbiorowych do oceny liczebności tego gatunku testowano wstępnie w roku 2015 na terenie Nadleśnictwa Orneta i Nadleśnictwa Susz (RDLP w Olsztynie). W obydwu nadleśnictwach liczebność łosi oceniono przy pomocy pędzeń powierzchni taksacyjnych. W Nadleśnictwie Orneta przeciętne zagęszczenie populacji łosia wyniosło 1,84 osobników/1000 ha lasu. Podczas polowań zbiorowych na tym terenie w 78 miotach zaobserwowano 8 łosi, tj. 0,10 osobnika przypadającego na jeden pędzony miot. W Nadleśnictwie Susz zagęszczenie populacji łosia było wyższe (5,84 osobników/1000 ha lasu), a pędzenia 115 miotów wykazały obecność 45 łosi, tj. 0,39 osobnika na jeden pędzony miot. Wprawdzie porównanie dotyczy tylko dwóch nadleśnictw, jednak łatwo zauważyć relację istniejącą pomiędzy zagęszczeniem populacji, a liczbą łosi obserwowanych podczas polowań zbiorowych. Podobną relację pomiędzy liczbą jeleni obserwowanych podczas polowań zbiorowych, a zagęszczeniem populacji wykazano w 15 nadleśnictwach na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we Wrocławiu (Rycina 2).
W ramach realizowanego projektu przekazano nadleśnictwom 384 pakiety kart dotyczących obserwacji łosi podczas polowań zbiorowych w listopadzie br., z prośbą o pomoc w zbieraniu takich danych. Dane zbierają również członkowie zespołu realizującego projekt. Kolejne 400 pakietów jest przekazywane do zbierania danych z polowań zbiorowych planowanych na grudzień 2018 i styczeń 2019. Inwentaryzacja łosi w blokach taksacyjnych, jaką zamierza się wykonać w 15 – 17 nadleśnictwach pozwoli na ocenę zagęszczenia populacji, tj. liczby łosi przypadających na 1000 ha lasu. Przy pomocy tych wyników zostanie wyprowadzona relacja pomiędzy zagęszczeniem populacji – zmienna zależna (y), a liczbą łosi obserwowanych podczas polowań zbiorowych – zmienna niezależna (x). Otrzymana matematyczna forma regresji prostoliniowej lub opartej na funkcji Arc tangens posłuży do oceny zagęszczenia i liczebności łosi w nadleśnictwach, w których nie były stosowane bloki taksacyjne.

Rycina 1. Etapy prowadzenia obserwacji zwierząt w blokach taksacyjnych

Rycina 2. Relacja pomiędzy zagęszczeniem populacji jelenia a liczbą tych zwierząt obserwowanych podczas polowań zbiorowych w wybranych nadleśnictwach na terenie RDLP we Wrocławiu